Het leefloon ligt nog steeds onder de Europese armoededrempel. Voor een koppel met kinderen blijft het zelfs 30% onder die drempel. Recente veranderingen hollen het laatste beschermingsmechanisme nog verder uit: de inkrimping van de welvaartsenveloppe, een nieuwe berekeningswijze voor samenwonenden, de privatisering van lokale publieke diensten,… Ze ontnemen mensen die recht hebben op een leefloon de kans om actief deel te nemen aan de samenleving en beroven de OCMW’s van onmisbare instrumenten om mensen efficiënt te ondersteunen.

Recent onderzoek toont aan dat 43 tot 46 procent van de rechthebbenden geen leefloon aanvraagt. Dit fenomeen van non-take-up is geen individueel probleem, maar het gevolg van een combinatie van complexe regels, administratieve drempels, psychologische barrières en een moeilijke maatschappelijke context.

Stel: inkomensverlies, een onverwachte factuur of een dreigende uithuiszetting dwingen je om je schaamte opzij te zetten en hulp te vragen bij het OCMW. Door steeds strengere federale en lokale beleidsmaatregelen moet het OCMW steeds vaker antwoorden: “ja, maar alleen als…”. Op het moment dat je op je kwetsbaarst bent, moet je een Geïndividualiseerd Project Maatschappelijke Integratie (GPMI) ondertekenen, waarover moeilijk te onderhandelen valt en dat je in de praktijk niet kunt weigeren.

Blijken de voorwaarden in die overeenkomst onuitvoerbaar wegens een verslavingsproblematiek of onrealistische taalvereisten? Dan kan je leefloon als sanctie worden geschorst of stopgezet. Het GPMI wordt met andere woorden voorgesteld als een begeleidingstool, maar dreigt steeds meer te verworden tot een controle- en sanctie-instrument.

Er liggen wetswijzigingen op tafel die binnen de sociale bijstand een onderscheid willen maken op basis van nationaliteit en verblijfsstatus. Deze hervormingen dreigen een samenleving van A- en B-burgers te creëren, waarin nieuwkomers worden beschouwd als een subcategorie van mensen.

Zelfs wanneer zij over een geldige verblijfsvergunning beschikken, zouden zij niet langer aanspraak kunnen maken op een leven dat beantwoordt aan de menselijke waardigheid.

Mensen zonder wettig verblijf die zich moeten beroepen op het enige recht dat de Belgische staat hun geeft – een beperkte toegang tot gezondheidszorg via het OCMW – botsen bovendien op hoge drempels, eigen aan het systeem.

We dragen allemaal solidair bij aan de sociale zekerheid. Wanneer het leven tegenzit, kan iedereen onder meer een beroep doen op de werkloosheidsverzekering en de ziekteverzekering. Dat is een recht.

Maar besparingsmaatregelen, zoals de beperking van de werkloosheidsuitkering in de tijd, sluiten steeds meer mensen van dat recht uit en duwen hen richting het OCMW. Bij de oprichting van het OCMW in 1976 ontvingen minder dan 10.000 mensen een leefloon. Vandaag zijn dat er meer dan 200.000.

De goede werking van een samenleving meet je niet af aan de kwaliteit van haar laatste vangnet, maar aan haar vermogen om te voorkomen dat mensen er gebruik van moeten maken.

Diezelfde maatregelen leiden het OCMW weg van zijn oorspronkelijke opdracht – een menswaardig leven garanderen (artikel 1 van de Organieke Wet) – en maken er een instrument van arbeidsmarktbeleid van. Dat blijkt onder meer uit het nieuwe bonus-malussysteem dat OCMW’s financieel beloont wanneer zij mensen activeren en andere bestraft. Pech voor wie ziek is, niet over het juiste arbeidsprofiel beschikt of voor een naaste moet zorgen.

Sommige gemeenten kiezen voor een emancipatorische aanpak. Andere verklaren zich al te snel ‘territoriaal onbevoegd’, daarbij gebruik makend van onwettige argumenten.

De financiële situatie van OCMW’s verklaart vaak die verschillen: gemeenten die met de grootste armoedeproblemen worden geconfronteerd, beschikken doorgaans over de meest beperkte budgettaire middelen. Door verschillende ondersteuningsmaatregelen voor OCMW’s af te schaffen, heeft de federale regering deze ongelijkheid in behandeling nog versterkt.

Bijna één op de vier OCMW-werknemers spreekt van een onhoudbare situatie. De hoge werkdruk en het personeelstekort leiden vaak tot schendingen van de rechten van gebruikers en maken het onmogelijk de continuïteit van de hulpverlening te verzekeren. Mensen moeten te lang wachten op een eerste afspraak, hulpaanvragen gaan verloren of worden niet tijdig beantwoord, mensen worden zonder sociaal onderzoek afgewezen, hulpvragers moeten hun verhaal steeds opnieuw brengen naar aanleiding van personeelswissels…

Onder het mom van fraudebestrijding wijzigen recente beleidsmaatregelen en voorstellen het beroep van maatschappelijk werker ingrijpend. Meer controles, een beperking van het beroepsgeheim en een toename van meldingsplichten tasten de essentie van het sociaal werk aan. Het eindresultaat is een ernstige verslechtering van de vertrouwensrelatie met de rechthebbende, terwijl die net een onmisbare voorwaarde vormt voor een geslaagd integratietraject.

Bijna de helft van de OCMW-medewerkers geeft aan maandelijks geconfronteerd te worden met verbale of fysieke agressie. Volgens hen is dat geweld het gevolg van de frustratie en machteloosheid van mensen die geen antwoord vinden op hun problemen en vastlopen in het systeem. Ook psychische problemen worden regelmatig als verklaring aangehaald.